Bozova Kaymakamlığı

Tesis Fırat Nehri üzerinde Karakaya Barajının 180 km mansabında, Şanlıurfa ilinin Bozova ilçesine 24 km mesafede,Şanlıurfa-Adıyaman il sınırı üzerinde, Şanlıurfa ilinin takriben 62 km kuzeyinde bulunmaktadır. Aşağı Fırat projesi içerisinde yer alan Atatürk Barajı ve Hidroelektrik Santralı gerek bu projenin gerekse Güneydoğu Anadolu Projesinin (GAP) en önemli ve en büyük tesisidir.

HİDROLOJİ Fırat Nehri Türkiye'de en geniş drenaj alanına sahiptir.Yıllık ortalama su akımı 26 milyar m3 civarındadır. Fırat’ın yıllık akım Türkiye sınırlarını terk ettiği yerde 30 milyar m3 ulaşır. Bu akımın %80’den fazlası Keban Barajının kuzeyindeki yukarı havzadan gelir. Kış aylarında Fırat’ın debisi saniyede 200-300 m3 olup, feyezan mevsimi olan Nisan ve Mayıs aylarında 2000 m3/sn ile 5000 m3/sn gibi daha büyük değerlere ulaşır. Eylül-Ekim ayları ise minimuma düşer yıllık ortalama debi 100-200 m3/sn arasında değişir.

REZERVUAR VE BARAJ GÖVDESİ: Atatürk Barajı rezervuarı Karakaya Barajı çıkışından itibaren başlar ve yaklaşık 180 km uzunluğunda olup, göl alanı 817 km2’dir.Gövde kil çekirdekli kaya dolgu tipinde olup, ön batardo 780.000 m3, memba batardosu 6.900.000 m3, ana gövde 75.000.000 m3 olmak üzere toplam 83.450.000 m3 tür. Gövde dolgu hacmi büyüklüğü bakımından bu güne kadar dünyada inşa edilmiş barajlar arasında 6. sıradadır.

Sol sahilde radyal kapaklar, açık kanal şutlu ve enerji kırıcı havuzlu tipte tesis edilmiştir. Dolu savak kapakları 16 m genişlikte ve 17 m yükseklikte olan ve hidrolik olarak açılıp-kapatılabilen 6 adet radyal kapaktan oluşmaktadır. Maksimum boşatma kapasitesi 16.800 m3/sn olan dolu savakta toplam beton hacmi 1.275.000 m3'.

İnşaat sırasında Fırat Nehrini akıtabilmek için sol sahilde iç parçaları 8 m olan at nalı kesitli 3 adet betonarme kaplı 3122 m’si tünel ve 922 m’si de konduvi olmak üzere toplam uzunluğu 4044 m olan Derivasyon tünelleri inşa edilmiştir. Maksimum deşarj kapasitesi 3000 m3/sn olan Derivasyon tünellerinin inşaatına 20-11-1981 de başlamış , 16-06-1986 da Fırat Nehri tünellere çevrilmiştir. Derivasyon tünelleri dip savak vanaları ile teçhiz edilerek dip savak haline dönüştürülmüştür. Her dip savak biri emniyet diğeri servis vanası olmak üzere iki adet yüksek basınçlı servomotor kumandalı sürgülü vanadan oluşmaktadır. Su geçiş kesiti 2.70x3.95 m olan dip savakların 542.00 m kotundaki drenaj kapasitesi 1.500 m3/sn ,dır.

Sağ sahilde 70 m yükseklik, yaklaşık olarak 200 m uzunluğu toplam beton hacmi 580.000 m3 olan bir yapıdır. 8 adet cebri boruya su temin etmek için kurulan su alma yapılarının önünde ızgaralar mevcut olup, kapaklar hidrolik sistem açılıp, kapatılmaktadır. 4 takım stop log kapakları raylı gezer vinç ile nakledilmektedir. 8 adet cebri boru mevcut olup, cebri boruların çapı 7.25 m ile 6.60 m arasında değişmektedir. Cebri boruların toplam uzunluğu 4817.00 m, toplam ağırlığı ise 26.600 ton’dur. Su alma yapısı ve santral binası arasında iki farklı eğim olup, birinci bölgede %2, ikinci bölgede %35 eğim vardır. Cebri boruların salyangoz girişindeki et kalınlığı 40 mm olup kademeli olarak azalır ve en üstte 22 mm’ye düşer.

Sağ sahilde baraj gövdesinin önünde, statik olarak gövdeden bağımsız, yer üstü tipinde 49.00 m genişlikte 55.00 m yükseklikte, 258 m uzunluktadır. 364.000 m3 toplam beton hacmi olan santral hem sağ sahilden hem de sol sahilden ulaşılmaktadır. Santral binası, Kelebek Vana Holü, Generatör Holü, Ünite Kumanda Odaları bölümü diye 3 ana bölümden oluşur. Santral binası inşaat derzleri ile ayrılmış 8 adet türbin Genaratör bloğu ile sol tarafındaki dizel bloğu ve sağ tarafındaki montaj-transfer bloğundan oluşmuştur. Santral sızıntı ve drenaj sularının toplanıp atıldığı 8 adet derin kuyu mevcuttur. Generatör holünde montaj ve demontaj için 400 ton’luk 2 adet vinç küçük parçaların nakli ve kaldırılıp indirilmesi için 20 ton’luk 1 adet vinç transfer bloğunda 90 ton’luk bir adet vinçte yardımcı ünitede bulunmaktadır. Ayrıca 5,5 MVA,lık yardımcı ünite, bir adette 2500 KVA lık acil ihtiyaç dizeli vardır.

Kelebek vana holünde her bir türbine ait 5.70 m çapında 8 adet kelebek vana ve bunlara ait yardımcı teçhizatı ayrıca bunları montaj ve demontaj yapmak için 90 ton kaldırma kapasiteli gezer vinç mevcuttur. Kelebek vana yatak eksenli, çift satıhlı ve eksantrik olarak monte edilmiştir. Vana diskinin sızdırmazlığını temin eden conta, düşey ayarlı bir contaya yerleştirilmiştir. Tek parça diske haizdir, kendiliğinden yağlamalı, kaymalı yataklar 5.000 ton eksenel yükü kaldırır. Disk millerine paslanmaz çelikten astar geçirilmiştir. Vananın açılması 2 adet hidrolik servomotor, kapatılması ise 2 adet beheri 10’ar ton olan kapatma ağırlıkları ile temin edilir. Kapatma süresi suyun hareketsiz olduğu zamanda 120 sn suyun akışı 241 m3/sn olduğu zaman ise 40 sn civarındadır.

8 Adet düşey eksenli Francis tipi türbin kendiliğinden yağlamalı ve su soğutmalı kılavuz yatağı ile yataklanmıştır. Göbeğe kaynakla bağlanmış olan türbin çark kanatları %13 Cr-%4 Ni paslanmaz çelik malzemeden imal edilmiştir. Ayrıca türbin alt ve üst basınçları 6 adet dengeleme (Drenaj) borusu ile dengelenmiştir.Verimi %96, türbin çarkının ağırlığı 81 ton şaftın ağırlığı ise 87 tondur.

Escher Wyss marka ETR 20 tipinde elektronik hız regülatörleridir. Güç regülasyonlu ve müşterek kontrollü olan regülatör, ayar kanatları regülasyun mekanizması kanalı ile 26 adet ayar kanadını hareket ettirir. Ayar kanatları ayrıca yağlamayı gerektirmeyen teflon yataklarla yataklanmıştır. Ayar kanatları paslanmaz çelikten imal edilmiş ve birer atlayarak emniyet civataları ile teçhiz edilmiştir. Servomotor hareketi 54-58 bar’lık basınçlı yağ ile temin edilmektedir. Ayar kanatların açma zamanı ise 23 sn’dir.

Statik ikazlı tip olan jeneratörlerin her biri 300 MW güçte, 150 d/d devirli, 15.750 kV çıkış geriliminde olup stator ağırlığı 394 ton, rotor ağırlığı 660 ton’dur. Generatör hava soğutmalı olup, havanın soğutulması 20 adet su soğutmalı radyatör ile temin edilir. 40 kutuplu olan rotorda kutuplar arası bağlantı fleksibıl olarak yapılmıştır. Rotor alt ve üst Genaratör kılavuz yatakları ile yataklanmıştır. Generatör çıkışları, iç basınçlı hava ile doldurulmuş izole barajlar ile ana güç trafolarına bağlanılır .Üniteler ana kontrol odasından yalnız otomatik olarak servise alınabilir. Bunların dışında, klasik usulde döndürülüp, ikazlanan ünite, şalt sahasından paralele sokulabilir. Genaratör çıkışı gerilimi, statik tip voltaj Generatörü ile ayarlanır.

SECHERON imalatı olan 105 MVA kapasite, 15.750/ 380 +- 5 KV lık monofaze ana güç trafoları, harici tip olup, santralın dışına tesis edilmiştir. Trafo yağı, trafo tankına monte edilen hava soğutmalı radyatörlerde soğutulur. Yağ sirkülasyonu ise beheri 5.7 kw’lık 6 adet fan ile temin edilmektedir. Ana güç trafolarında 380 KV’a yükseltilen enerji, yaklaşık 2.6 km uzunluğundaki, çift devre enerji nakil hattı ile şalt sahasına iletilmektedir. Ana güç trafolarının mevcut buşinglerinin sık sık patlaması sebebiyle, 2005 yılı içinde depreme dayanıklı ve patlamayan buşinglerle değiştirilmiştir.

Ünite kontrol odalarının dışında,üniteler, ana kontrol odasından da servise alınıp, çıkartılırlar ve denetlenirler. Ayrıca şalt sahasında buradan kontrol edilir, denetlenir ve şalt sahasındaki kesicilere açma-kapama yaptırılır. Bunların dışında, basınçlı hava drenaj sistemi, su alma ağzı kapakları, dip savak, dolu savak, D.C sistemi iç ihtiyaç sistemi, yardımcı ünite, dizel vs. gibi yardımcı sistemler de ana kumanda odasından kontrol edilir ve denetlenir. Ana kumanda odası ile üniteler, şalt ve bazı yardımcı teçhizat arasındaki pozisyon, değer, kumanda, arıza ve olay gibi bazı bilgilerin alış verişi ana kumanda odasında teçhiz edilmiş kompitür ile düzenlenir.

Adıyaman-Şanlıurfa yolunun kenarında, santralden yaklaşık 3 km. uzaklıkta 482.00 m. kotunda 105.000 m2’lik bir alanı kaplamaktadır. Şalt sahasında 380 KV’lık trafo ve şalt sahası ve santralın iç ihtiyacını beslenmektedir. 380 / 154 KV’lık oto trafo ile 154 KV’lık şalt sahasına geçilir. 154 KV’lık sistemde 1 anabara, 1 transfer bara mevcut olup, SF6 gazlı kesiciler kullanılır. 154 KV’lık şalt sahasında 154 KV’lık Şanlıurfa çimento, Adıyaman çimento, Birecik Trafo ve Ata Trafo(Karababa) hatları ile enerji iletimi sağlamaktadır. 380 KV’lık sistemde 1 Anabara-A, 1 Anabara-B ve 1 Transfer bara mevcut olup SF6 gazlı kesiciler kullanılır. 380 KV’lık şalt sahasında 380 KV’lık Elbistan-B, Yeşilhisar Kuzey, Yeşilhisar Güney Gaziantep, Birecik HES, Şanlıurfa-2 ve Hilvan enerji nakil hatları ile enerji iletimi sağlanmaktadır.